หลักสำคัญของการดูแลหลังฉีด
- รู้ชื่อผลิตภัณฑ์ วัสดุ สูตรที่เตรียม บริเวณที่ฉีด และฉลากและคำแนะนำที่ขึ้นทะเบียนในไทยให้ชัดเจน
- ทำตามคำแนะนำเป็นลายลักษณ์อักษรของแพทย์ผู้ฉีดสำหรับผลิตภัณฑ์นั้น รวมถึงเรื่องควรนวดหรือไม่
- รักษาความสะอาดบริเวณรอยเข็ม และไม่กด บีบ หรือพยายามแก้ไขเองโดยไม่จำเป็น
- ดูว่าอาการบวมและรอยช้ำกำลังลดลงหรือไม่ มากกว่ายึดจำนวนวันแบบตายตัว
- ถือว่าอาการปวดผิดปกติ สีผิวเปลี่ยน การมองเห็นผิดปกติ หรืออาการทางระบบประสาทที่เกิดฉับพลันเป็นเรื่องเร่งด่วน
- แจ้งแพทย์เมื่อมีก้อนที่คงอยู่ โตขึ้น แดง ร้อน หรือเจ็บ แทนการพยายามฉีดสลายเอง
ก่อนออกจากคลินิก
ขอชื่อผลิตภัณฑ์ ผู้ผลิต ชนิดวัสดุ เลขล็อต ปริมาณ วิธีเตรียมหรือเจือจาง และบันทึกบริเวณที่ฉีด หากคลินิกอนุญาต ให้ถ่ายภาพกล่องที่ยังปิดสนิทและฉลากภาษาไทย พร้อมเก็บช่องทางติดต่อทั้งกรณีทั่วไปและเหตุเร่งด่วน คำว่า “Biostimulator” อย่างเดียวยังไม่พอ เพราะแม้ผลิตภัณฑ์จะอยู่ในกลุ่มวัสดุเดียวกัน ก็อาจมีสูตร ข้อบ่งใช้ และคำแนะนำต่างกัน
ตรวจรายการจริงใน ระบบค้นหาผลิตภัณฑ์ของ อย. ไทย คู่มือสหรัฐฯ ช่วยอธิบายคุณสมบัติของผลิตภัณฑ์ได้ แต่ไม่ได้ยืนยันการขึ้นทะเบียนในไทย ข้อบ่งใช้ในไทย หรือวิธีดูแลของอีกยี่ห้อหนึ่ง
ช่วงแรกหลังฉีด
หลังฉีดอาจพบอาการแดง บวม ช้ำ กดเจ็บ ปวด คัน หรือดูไม่เรียบชั่วคราวได้ สำหรับผลิตภัณฑ์บางชนิด แพทย์อาจแนะนำให้ประคบเย็นด้วยถุงเย็นที่ห่อผ้าเพื่อลดอาการ แต่ไม่ควรวางน้ำแข็งลงบนผิวโดยตรง รักษาความสะอาดของมือและสิ่งที่สัมผัสบริเวณฉีด ไม่คลึง กด หรือจับตรวจบริเวณแข็งซ้ำ ๆ เว้นแต่แพทย์ผู้ฉีดสาธิตวิธีและระบุให้ทำชัดเจน
ไม่ควรตัดสินผลจากภาพวันแรก สำหรับ PLLA ที่คืนรูปก่อนฉีด ความอิ่มฟูในช่วงแรกอาจมาจากของเหลวและอาการบวม ขณะที่การตอบสนองของเนื้อเยื่อที่ต้องการค่อย ๆ พัฒนา ส่วน CaHA ที่เตรียมเพื่อเสริมโครงสร้างอาจทำให้เห็นการเปลี่ยนทรงได้เร็วกว่า ผลิตภัณฑ์ PCL, PDLLA และชนิดผสมมีลักษณะเฉพาะของตนเอง รูปแบบเหล่านี้ใช้กำหนดกรอบเวลาส่วนตัวแบบตายตัวไม่ได้
การนวดขึ้นกับผลิตภัณฑ์
คู่มือ Sculptra สหรัฐฯ ปัจจุบันแนะนำให้นวดเป็นวงกลมครั้งละ 5 นาที วันละ 5 ครั้ง เป็นเวลา 5 วัน ตามคำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์ นี่คือที่มาของคำว่า “5-5-5” แต่เป็นคำแนะนำเฉพาะ Sculptra ไม่ใช่กฎสำหรับ PLLA ทุกยี่ห้อ ทุกสูตรที่คืนรูป ทุกตำแหน่งฉีด หรือทุกฉลากของแต่ละประเทศ
คู่มือ Radiesse สหรัฐฯ ที่อ้างถึงไม่ได้กำหนดให้ผู้รับการฉีดทำสูตร 5-5-5 แบบเดียวกัน จึงไม่ควรนำไปใช้กับ CaHA, PCL, PDLLA หรือผลิตภัณฑ์ชนิดผสมโดยเทียบเคียงเอาเอง หากคลินิกแนะนำให้นวด ควรถามให้ชัดถึงตำแหน่ง แรงกด วิธีทำ และอาการที่ต้องหยุด หากแพทย์บอกว่าไม่ควรนวด ก็ไม่ควรฝ่าฝืนเพราะเห็นวิดีโอของผลิตภัณฑ์อีกชนิด และห้ามนวดเมื่อมีอาการปวดรุนแรง ผิวซีดหรือเป็นลายด่าง หรือมีอาการทางตาและระบบประสาทร่วมด้วย
ความร้อน สกินแคร์ และหัตถการอื่น
คู่มือผลิตภัณฑ์มักจำกัดการโดนแดดจัด รังสี UV หรือความร้อนในช่วงที่ยังแดงและบวม คู่มือ Radiesse สหรัฐฯ ระบุให้หลีกเลี่ยงแดดจัดหรือความร้อนสูงประมาณ 24 ชั่วโมง หรือจนกว่าอาการช้ำ บวม และแดงช่วงแรกจะหาย ส่วนคู่มือ Sculptra สหรัฐฯ ระบุให้หลีกเลี่ยงแสงแดด หลอด UV และอุณหภูมิสุดขั้วจนกว่าอาการแดงและบวมจะหาย ตัวอย่างเหล่านี้มาจากฉลากสหรัฐฯ ไม่ใช่เส้นตายสากลสำหรับทุกผลิตภัณฑ์
ควรถามก่อนกลับไปออกกำลังกายหนัก ดื่มแอลกอฮอล์ แต่งหน้าทับรอยเข็มสด ใช้เรตินอยด์หรือกรด นวดหน้า ทำฟัน ทำเลเซอร์ ลอกผิวด้วยสารเคมี (chemical peel) ทำ RF หรืออัลตราซาวด์ คู่มือ Sculptra สหรัฐฯ เตือนโดยเฉพาะว่าเลเซอร์ การลอกผิวด้วยสารเคมี หรือหัตถการที่กระตุ้นการตอบสนองในชั้นหนังแท้อาจกระตุ้นการอักเสบบริเวณวัสดุฉีดได้ ช่วงเวลาที่เหมาะสมจึงขึ้นกับการสมานของผิว ผลิตภัณฑ์ ชั้นเนื้อเยื่อที่ฉีด และหัตถการที่จะทำ
อาการที่มักพบกับแนวโน้มที่น่ากังวล
| สิ่งที่พบ | มักอยู่ในช่วงฟื้นตัวระยะแรก | ควรติดต่อแพทย์โดยเร็ว |
|---|---|---|
| บวม แดง ช้ำ | ไม่มากและลดลงอย่างชัดเจน | มากขึ้น กลับมาใหม่หลังดีขึ้น หรืออยู่นานกว่าที่แพทย์อธิบาย |
| กดเจ็บหรือรู้สึกแข็ง | อยู่เฉพาะที่และค่อย ๆ เบาลง | ปวดมากขึ้น ร้อน ไม่สมมาตรชัด หรือมีก้อนเฉพาะจุดที่โตขึ้น |
| รอยเข็ม | มีขนาดเล็กและกำลังปิด | รอยแดงลาม มีของเหลวหรือหนอง แผลเปิด หรือมีไข้ |
แนวโน้มของอาการมีประโยชน์กว่าปฏิทินสำเร็จรูป ส่งภาพที่เห็นชัดให้คลินิก พร้อมบอกว่าเริ่มเมื่อใด และกำลังดีขึ้น คงเดิม หรือแย่ลง
สัญญาณฉุกเฉิน
การฉีดเข้าเส้นเลือดโดยไม่ตั้งใจอาจทำให้เนื้อเยื่อขาดเลือดหรือเกิดเนื้อตายจากการขาดเลือด (infarction) รวมถึงผิวหนังตาย การมองเห็นเสียหายหรือตาบอด และโรคหลอดเลือดสมอง ควรขอรับการประเมินฉุกเฉินเมื่อมีอาการปวดผิดปกติหรือรุนแรงขึ้น ผิวซีด ขาว เทา น้ำเงิน หรือเป็นลายด่าง การมองเห็นเปลี่ยนหรือปวดตา ปวดศีรษะรุนแรงฉับพลัน ใบหน้าหรือแขนขาอ่อนแรงหรือชา พูดผิดปกติ สับสน เวียนศีรษะ หรือเดินลำบาก อาการหายใจลำบาก ลมพิษทั่วตัว หรือริมฝีปากหรือลิ้นบวมเร็วก็เป็นภาวะฉุกเฉินเช่นกัน ไม่ควรรอวันนัดหรือลองนวด ในประเทศไทยโทรขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ฉุกเฉินได้ที่ 1669
ก้อนที่เกิดภายหลัง
บริเวณแข็งขนาดเล็กในช่วงที่ยังบวมไม่ได้แปลว่าเป็น granuloma เสมอไป แต่ก้อนที่ยังอยู่หลังอาการบวมยุบ โตขึ้น มองเห็นได้ เกิดหลังผ่านไปหลายสัปดาห์หรือหลายเดือน หรือเปลี่ยนเป็นแดง ร้อน และเจ็บ ควรได้รับการตรวจ การติดเชื้อ ก้อนที่ไม่อักเสบ และปฏิกิริยาอักเสบอาจดูคล้ายกันแต่จัดการต่างกัน
Hyaluronidase ไม่สลายอนุภาค PLLA, CaHA, PCL หรือ PDLLA แม้ผลิตภัณฑ์ชนิดผสมจะมี HA ก็ไม่ได้หมายความว่าวัสดุทั้งหมด “ฉีดสลาย” ได้ ห้ามบีบ เจาะ ใช้ยา ฉีดสาร หรือพยายามรักษาก้อนเอง อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมในบทความ ก้อนและ nodule หลังฉีด Biostimulator
การติดตามและข้อจำกัดของหลักฐาน
ไปตามนัดประเมิน และไม่รีบจองฉีดแก้ขณะที่อาการบวมช่วงต้นยังเปลี่ยนอยู่ เว้นแต่มีข้อกังวลทางการแพทย์ นำภาพหรือข้อมูลบนกล่องผลิตภัณฑ์ไปด้วย และแจ้งแพทย์ถึง filler, biostimulator, สารฉีดถาวร หรือหัตถการพลังงานที่เคยทำในบริเวณเดียวกัน
หลักฐานยังจำเพาะต่อผลิตภัณฑ์และข้อบ่งใช้ เอกสารสหรัฐฯ ไม่ใช่หลักฐานการอนุญาตในไทย ส่วนรายงานผู้ป่วยที่เกิดภาวะแทรกซ้อนอธิบายลักษณะของปัญหา แต่ใช้คำนวณโอกาสเกิดกับผู้รับบริการทั่วไปไม่ได้ นอกจากนี้ วิธีดูแลหลังฉีดไม่สามารถชดเชยข้อบ่งใช้ที่ไม่เหมาะสม ผลิตภัณฑ์ปลอม ชั้นฉีดที่ผิด หรือการตอบสนองต่อเหตุฉุกเฉินที่ล่าช้าได้
สรุป
การดูแลหลังฉีด Biostimulator ที่ดีเริ่มจากการรู้ว่าฉีดผลิตภัณฑ์ใด รักษาความสะอาด ติดตามทิศทางของอาการ และยึดฉลากและคำแนะนำที่ขึ้นทะเบียนในไทยกับแผนที่แพทย์ผู้ฉีดให้เป็นลายลักษณ์อักษร ใช้คำแนะนำ 5-5-5 ของ Sculptra เฉพาะเมื่อใช้กับกรณีนั้นจริง และอย่านำไปใช้กับ Radiesse, PCL, PDLLA หรือสูตรอื่นโดยอัตโนมัติ อาการบวมทั่วไปควรค่อย ๆ ลดลง อาการทางหลอดเลือด การมองเห็น หรือระบบประสาทเป็นภาวะฉุกเฉิน ส่วนก้อนที่คงอยู่หรือเกิดช้าต้องให้แพทย์ประเมิน ไม่ใช่รักษาเองที่บ้าน